باب هشتم در آداب صحبت
حکمت شمارهٔ ۱مال از بهر آسایش عمر است نه عمر از بهر گرد کردن مال. عاقلی را پرسیدند: «نیک‌بخت کیست و بدبختی چیست؟» گفت: «نیک‌بخت آن که خورد و کشت و بدبخت آن که مُرد و هِشت.»حکمت شمارهٔ ۲موسی، عَلَیهِ السَّلام، قارون را نصیحت کرد که: «اَحْسِن کَما اَحسَنَ اللهُ الیک». نشنید و عاقبتش شنیدی.حکمت شمارهٔ ۳دو کس رنج بیهوده بردند و سعی بی‌فایده کردند: یکی آن که اندوخت و نخورد و دیگر آن که آموخت و نکرد.حکمت شمارهٔ ۴علم از بهر دین پروردن است نه از بهر دنیا خوردن.حکمت شمارهٔ ۵عالم ناپرهیزگار کور مشعله‌دار است.حکمت شمارهٔ ۶مُلک از خردمندان جمال گیرد و دین از پرهیزگاران کمال یابد. پادشاهان به صحبت خردمندان از آن محتاج‌ترند که خردمندان به قربت پادشاهان.حکمت شمارهٔ ۷سه چیز پایدار نماند: مال بی تجارت و علم بی بحث و ملک بی سیاست.حکمت شمارهٔ ۸رحم آوردن بر بدان ستم است بر نیکان، عفو کردن از ظالمان جور است بر درویشان.حکمت شمارهٔ ۹به دوستی پادشاهان اعتماد نتوان کرد و بر آواز خوش کودکان، که آن به خیالی مبدل شود و این به خوابی متغیر گردد.حکمت شمارهٔ ۱۰هر آن سری که در سر داری با دوست در میان منه چه دانی که وقتی دشمن گردد و هر گزندی که توانی، به دشمن مرسان که باشد که وقتی دوست شود.حکمت شمارهٔ ۱۱دشمنی ضعیف که در طاعت آید و دوستی نماید، مقصود وی جز آن نیست که دشمنی قوی گردد و گفته‌اند: بر دوستی دوستان اعتماد نیست تا به تملق دشمنان چه رسد و هر که دشمن کوچک را حقیر می‌دارد، بدان ماند که آتش اندک را مهمل می‌گذارد.حکمت شمارهٔ ۱۲سخن میان دو دشمن چنان گوی که گر دوست گردند شرم زده نشوی.حکمت شمارهٔ ۱۳هر که با دشمنان صلح می‌کند سر آزار دوستان دارد.حکمت شمارهٔ ۱۴چون در امضای کاری متردد باشی آن طرف اختیار کن که بی آزارتر بر آید.حکمت شمارهٔ ۱۵بر عجز دشمن رحمت مکن که اگر قادر شود بر تو نبخشاید.حکمت شمارهٔ ۱۶هر که بدی را بکشد خلق را از بلای او برهاند و او را از عذاب خدای عزَّ و جَلَّ.حکمت شمارهٔ ۱۷نصیحت از دشمن پذیرفتن خطاست ولیکن شنیدن رواست تا به خلاف آن کار کنی که آن عین صواب است.حکمت شمارهٔ ۱۸خشمِ بیش از حد گرفتن وحشت آرد و لطفِ بی وقت هیبت ببرد. نه چندان درشتی کن که از تو سیر گردند و نه چندان نرمی که بر تو دلیر شوند.حکمت شمارهٔ ۱۹دو کس دشمن ملک و دینند: پادشاه بی حلم و زاهد بی علم.حکمت شمارهٔ ۲۰پادشه باید که تا به حدی خشم بر دشمنان نراند که دوستان را اعتماد نماند. آتش خشم اول در خداوند خشم اوفتد پس آنگه زبانه به خصم رسد یا نرسد.حکمت شمارهٔ ۲۱بدخوی در دستِ دشمنی گرفتار است که هر کجا رود از چنگِ عقوبتِ او خلاص نیابد.حکمت شمارهٔ ۲۲چو بینی که در سپاه دشمن تفرقه افتاده است، تو جمع باش. و گر جمع شوند، از پریشانی اندیشه کن.حکمت شمارهٔ ۲۳دشمن چو از همه حیلتی فرو مانَد، سلسلهٔ دوستی بجنبانَد، پس آنگه به دوستی کارهایی کند که هیچ دشمن نتواند.حکمت شمارهٔ ۲۴سر مار به دست دشمن بکوب که از اِحدَی الحُسنَیَین خالی نباشد: اگر این غالب آمد، مار کُشتی و گر آن، از دشمن رَستی.حکمت شمارهٔ ۲۵خبری که دانی که دلی بیازارد، تو خاموش تا دیگری بیارد.حکمت شمارهٔ ۲۶پادشه را بر خیانتِ کسی واقف مگردان، مگر آنگه که بر قبولِ کلی واثق باشی و گر نه در هلاکِ خویش سعی می‌کنی.حکمت شمارهٔ ۲۷هر که نصیحتِ خودرای می‌کند، او خود به نصیحتگری محتاج است.حکمت شمارهٔ ۲۸فریب دشمن مخور و غرور مداح مخر، که این دام زرق نهاده است و آن دامن طمع گشاده. احمق را ستایش خوش آید چون لاشه که در کعبش دمی فربه نماید.حکمت شمارهٔ ۲۹متکلّم را تا کسی عیب نگیرد، سخنش صلاح نپذیرد.حکمت شمارهٔ ۳۰همه کس را عقلِ خود به کمال نماید و فرزندِ خود به جمال.حکمت شمارهٔ ۳۱ده آدمی بر سفره‌ای بخورند و دو سگ بر مرداری با هم به سر نبرند. حریص با جهانی گرسنه است و قانع به نانی سیر. حکما گفته‌اند: توانگری به قناعت، به از توانگری به بضاعت.حکمت شمارهٔ ۳۲هر که در حال توانایی نکویی نکند در وقت ناتوانی سختی بیند.حکمت شمارهٔ ۳۳هر چه زود بر آید دیر نپاید.حکمت شمارهٔ ۳۴کارها به صبر بر آید و مُستَعجِل به سر در آید.حکمت شمارهٔ ۳۵نادان را به از خاموشی نیست وگر این مصلحت بدانستی نادان نبودی.حکمت شمارهٔ ۳۶هر که با داناتر از خود بحث کند تا بدانند که داناست، بدانند که نادان است.حکمت شمارهٔ ۳۷هر که با بدان نشیند، نیکی نبیند.حکمت شمارهٔ ۳۸مردمان را عیب نهانی پیدا مکن که مر ایشان را رسوا کنی و خود را بی اعتماد.حکمت شمارهٔ ۳۹از تن بی‌دل طاعت نیاید و پوست بی‌مغز را بضاعت نشاید.حکمت شمارهٔ ۴۰نه هر که در مجادله چُست، در معامله درست.حکمت شمارهٔ ۴۱اگر شبها همه قدر بودی، شب قدر بی قدر بودی.حکمت شمارهٔ ۴۲نه هر که به صورت نکوست سیرت زیبا در اوست. کار اندرون دارد نه پوست.حکمت شمارهٔ ۴۳هرکه با بزرگان ستیزد، خون خود ریزد.حکمت شمارهٔ ۴۴پنجه با شیر زدن و مشت با شمشیر، کار خردمندان نیست.حکمت شمارهٔ ۴۵ضعیفی که با قوی دلاوری کند، یار دشمن است در هلاک خویش.حکمت شمارهٔ ۴۶بی هنران، هنرمند را نتوانند که بینند همچنان که سگان بازاری سگ صید را مشغله برآرند و پیش آمدن نیارند. یعنی سفله چون به هنر با کسی برنیاید، به خبثش در پوستین افتد.حکمت شمارهٔ ۴۷گر جور شکم نیستی، هیچ مرغ در دام صیاد نیوفتادی بلکه صیاد خود دام ننهادی.حکمت شمارهٔ ۴۸مشورت با زنان تباه است و سخاوت با مفسدان گناه.حکمت شمارهٔ ۴۹هر که را دشمن پیش است، اگر نکشد دشمن خویش است.حکمت شمارهٔ ۵۰کشتن بندیان تأمل اولی تر است، به حکم آن که اختیار باقیست: توان کشت و توان بخشید. و گر بی تأمل کشته شود، محتمل است که مصلحتی فوت شود که تدارک مثل آن ممتنع باشد.حکمت شمارهٔ ۵۱حکیمی که با جُهّال دراُفتد توقعِ عزّت ندارد وگر جاهلی به زبان‌آوری بر حکیمی غالب آید عجب نیست که سنگی‌ست که گوهر همی‌شکند.حکمت شمارهٔ ۵۲خردمندی را که در زمرهٔ اجلاف سخن ببندد شگفت مدار، که آواز بربط با غلبهٔ دهل بر نیاید و بوی عنبر از گند سیر فرو ماند.حکمت شمارهٔ ۵۳جوهر اگر در خلاب افتد، همچنان نفیس است و غبار اگر به فلک رسد، همان خسیس. استعداد بی تربیت دریغ است و، تربیت نامستعد ضایع. خاکستر نسبی عالی دارد که آتش جوهر علویست ولیکن چون به نفس خود هنری ندارد، با خاک برابر است و قیمت شَکَر نه از نی است ، که آن خود خاصیت وی است.حکمت شمارهٔ ۵۴مشک آن است که ببوید نه آن که عطار بگوید.حکمت شمارهٔ ۵۵دوستی را که به عمری فرا چنگ آرند، نشاید که به یک دم بیازارند.حکمت شمارهٔ ۵۶عقل در دست نفس چنان گرفتار است که مرد عاجز با زن گُربز. رای بی‌قوّت مکر و فسون است و قوّت بی‌رای جهل و جنون.حکمت شمارهٔ ۵۷جوانمرد که بخورد و بدهد، به از عابدی که روزه دارد و بنهد. هر که ترک شهوات از بهر قبول خلق داده است، از شهوتی حلال در شهوتی حرام افتاده است.حکمت شمارهٔ ۵۸اندک اندک خیلی شود و قطره قطره سیلی گردد. یعنی آنان که دست قوّت ندارند، سنگ خرده نگه دارند تا به وقت فرصت دمار از دماغ ظالم برآرند.حکمت شمارهٔ ۵۹عالِم را نشاید که سفاهت از عامی به حلم درگذراند که هر دو طرف را زیان دارد: هیبت این کم شود و جهل آن مستحکم.حکمت شمارهٔ ۶۰معصیت از هر که صادر شود ناپسندیده است و از علما ناخوبتر؛ که علم سلاح جنگ شیطان است و خداوندِ سلاح را چون به اسیری برند شرمساری بیش برد.حکمت شمارهٔ ۶۱جان در حمایت یک دم است و دنیا وجودی میان دو عدم.حکمت شمارهٔ ۶۲شیطان با مخلصان برنمی‌آید و سلطان با مفلسان.حکمت شمارهٔ ۶۳هر که در زندگانی نانش نخورند، چون بمیرد نامش نبرند.حکمت شمارهٔ ۶۴درویش ضعیف‌حال را در خشکی تنگ‌سال مپرس که «چونی؟»، الا به شرط آن که مرهم ریشش بنهی و معلومی پیشش.حکمت شمارهٔ ۶۵دو چیز محال عقل است: خوردن بیش از رزق مقسوم و مردن پیش از وقت معلوم.حکمت شمارهٔ ۶۶ای طالب روزی بنشین که بخوری و ای مطلوب اجل مرو که جان نبری.حکمت شمارهٔ ۶۷به نانهاده دست نرسد و نهاده هر کجا هست برسد.حکمت شمارهٔ ۶۸صیاد بی روزی ماهی در دجله نگیرد و ماهی بی اجل در خشک نمیرد.حکمت شمارهٔ ۶۹توانگر فاسق کلوخ زراندود است و درویش صالح شاهد خاک آلود. این دلق موسی است مرقع و آن ریش فرعون مرصع.حکمت شمارهٔ ۷۰شدت نیکان روی در فرج دارد و دولت بدان سر در نشیب.حکمت شمارهٔ ۷۱حسود از نعمت حق بخیل است و بندهٔ بی گناه را دشمن می‌دارد.حکمت شمارهٔ ۷۲تلمیذ بی ارادت عاشق بی زر است و روندهٔ بی معرفت مرغ بی پر و عالم بی عمل درخت بی بر و زاهد بی علم خانهٔ بی درحکمت شمارهٔ ۷۳مراد از نزول قرآن تحصیل سیرت خوب است نه ترتیل سورت مکتوب.حکمت شمارهٔ ۷۴یکی را گفتند: عالم بی عمل به چه ماند؟حکمت شمارهٔ ۷۵مردِ بی مروت زن است و عابدِ با طمع رهزن.حکمت شمارهٔ ۷۶دو کس را حسرت از دل نرود و پای تغابن از گل بر نیاید: تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته.حکمت شمارهٔ ۷۷خلعت سلطان اگر چه عزیز است، جامهٔ خُلقانِ خود به عزت تر، و خوانِ بزرگان اگر چه لذیذ است، خردهٔ انبانِ خود به لذت تر.حکمت شمارهٔ ۷۸خلاف راه صواب است و عکس رای اولوالالباب، دارو به گمان خوردن و راه نادیده بی کاروان رفتن.حکمت شمارهٔ ۷۹هر آنچه دانی که هر آینه معلوم تو گردد، به پرسیدن آن تعجیل مکن که هیبت سلطنت را زیان دارد.حکمت شمارهٔ ۸۰یکی از لوازم صحبت آن است که خانه بپردازی یا با خانه خدای در سازی.حکمت شمارهٔ ۸۱هر که با بدان نشیند اگر نیز طبیعت ایشان در او اثر نکند به طریقت ایشان متهم گردد و گر به خراباتی رود به نماز کردن، منسوب شود به خمر خوردن.حکمت شمارهٔ ۸۲حلم شتر چنان که معلوم است اگر طفلی مهارش گیرد و صد فرسنگ برد، گردن از متابعتش نپیچد. اما اگر دره‌ای هولناک پیش آید که موجب هلاک باشد و طفل آنجا به نادانی خواهد شدن، زمام از کفش در گسلاند و بیش مطاوعت نکند که هنگام درشتی ملاطفت مذموم است و گویند دشمن به ملاطفت دوست نگردد بلکه طمع زیادت کند.حکمت شمارهٔ ۸۳هر که در پیش سخن دیگران افتد تا مایهٔ فضلش بدانند، پایهٔ جهلش معلوم کند.حکمت شمارهٔ ۸۴ریشی درون جامه داشتم و شیخ از آن هر روز بپرسیدی که چون است و نپرسیدی کجاست. دانستم از آن احتراز می‌کند که ذکر همه عضوی روا نباشد و خردمندان گفته‌اند هر که سخن نسنجد، از جوابش برنجد.حکمت شمارهٔ ۸۵دروغ گفتن، به ضربتِ لازم مانَد که اگر نیز جراحت درست شود، نشان بمانَد. چون برادران یوسف که به دروغی موسوم شدند نیز به راست گفتن ایشان اعتماد نماند. قالَ بَل سَوَّلَت لَکُم اَنفُسُکُم اَمرا.حکمت شمارهٔ ۸۶اَجَلّ کائنات از روی ظاهر آدمیست، و اَذلّ موجودات سگ. و به اتّفاقِ خردمندان، سگِ حق‌شناس بِه از آدمی ناسپاس.حکمت شمارهٔ ۸۷از نفس پرور هنروری نیاید و بی هنر سروری را نشاید.حکمت شمارهٔ ۸۸در انجیل آمده است که ای فرزند آدم! گر توانگری دهمت، مشتغل شوی به مال از من و گر درویش کنمت، تنگدل نشینی. پس حلاوت ذکر من کجا دریابی و به عبادت من کی شتابی؟حکمت شمارهٔ ۸۹ارادت بی‌چون یکی را از تخت شاهی فرو آرد و دیگری را در شکم ماهی نکو دارد.حکمت شمارهٔ ۹۰گر تیغِ قَهر بر کشد، نبی و ولی سر در کشد وگر غمزهٔ لطف بجُنباند، بَدان به نیکان در رساند.حکمت شمارهٔ ۹۱هر که به تأدیب دنیا راه صواب نگیرد، به تعذیب عقبی گرفتار آید. وَلَنُذیقَنَّهُم من العَذاب الأدنی دوُنَ العَذابِ الأکبرِ.حکمت شمارهٔ ۹۲نیکبختان به حکایت و امثال پیشینیان پند گیرند، زآن پیشتر که پسینیان به واقعهٔ او مثل زنند.حکمت شمارهٔ ۹۳آن را که گوش ارادت گران آفریده‌اند، چون کند که بشنود و آن را که کمند سعادت کشان می‌برد، چه کند که نرود؟حکمت شمارهٔ ۹۴گدای نیک انجام به از پادشای بد فرجام.حکمت شمارهٔ ۹۵زمین را ز آسمان نثار است و آسمان را از زمین غبار. کلُّ اِناءٍ یَتَرشَّحُ بِما فیهِ.حکمت شمارهٔ ۹۶حق جل و علا می‌بیند و می‌پوشد و همسایه نمی‌بیند و می‌خروشد.حکمت شمارهٔ ۹۷زر از معدن به کان کندن به در آید وز دست بخیل به جان کندن.حکمت شمارهٔ ۹۸هر که بر زیردستان نبخشاید، به جور زبردستان گرفتار آید.حکمت شمارهٔ ۹۹عاقل چون خلاف اندر میان آمد بجهد و چو صلح بیند لنگر بنهد که آنجا سلامت بر کران است و اینجا حلاوت در میان.حکمت شمارهٔ ۱۰۰درویشی به مناجات در می‌گفت: یا رب بر بدان رحمت كن كه بر نیكان خود رحمت كرده‌ای كه مر ایشان را نیک آفریده‌ای.حکمت شمارهٔ ۱۰۱اوّل كسی كه عَلَم بر جامه كرد و انگشتری در دست، جمشید بود.حکمت شمارهٔ ۱۰۲بزرگی را پرسیدند: با چندین فضیلت که دست راست را هست خاتم در انگشت چپ چرا می‌کنند؟حکمت شمارهٔ ۱۰۳نصیحت پادشاهان کردن کسی را مسلم بود که بیم سر ندارد یا امید زر.حکمت شمارهٔ ۱۰۴شاه از بهر دفع ستمکاران است و شحنه برای خونخواران و قاضی مصلحت جوی طراران. هرگز دو خصم به حق راضی پیش قاضی نروند.حکمت شمارهٔ ۱۰۵همه کس را دندان به ترشی کند شود مگر قاضیان را که به شیرینی.حکمت شمارهٔ ۱۰۶قحبهٔ پیر از نابکاری چه کند که توبه نکند و شحنهٔ معزول از مردم آزاری.حکمت شمارهٔ ۱۰۷حکیمی را پرسیدند: چندین درخت نامور که خدای عز و جل آفریده است و برومند، هیچ یک را آزاد نخوانده‌اند مگر سرو را که ثمره‌ای ندارد، در این چه حکمت است؟حکمت شمارهٔ ۱۰۸دو کس مردند و حسرت بردند: یکی آن که داشت و نخورد و دیگر آن که دانست و نکرد.خاتمهٔ گلستانتمام شد کتاب گلستان والله المستعان به توفیق باری عزّ اسمه. در این جمله چنان که رسم مؤلفان است، از شعر متقدمان به طریق استعارت تلفیقی نرفت.