بخش ۴۱ - قاعده در بیان اقسام فضیلت

وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)۲۰ بیت

اصول خلق نیک آمد عدالتپس از وی حکمت و عفت شجاعت

حکیمی راست گفتار است و کردارکسی کو متصف گردد بدین چار

به حکمت باشدش جان و دل آگهنه گربز باشد و نه نیز ابله

به عفت شهوت خود کرده مستورشره همچون خمود از وی شده دور

شجاع و صافی از ذل و تکبرمبرا ذاتش از جبن و تهور

عدالت چون شعار ذات او شدندارد ظلم از آن خلقش نکو شد

همه اخلاق نیکو در میانه استکه از افراط و تفریطش کرانه است

میانه چون صراط مستقیم استز هر دو جانبش قعر جحیم است

به باریکی و تیزی موی و شمشیرنه روی گشتن و بودن بر او دیر

عدالت چون یکی دارد ز اضدادهمی هفت آمد این اضداد ز اعداد

به زیر هر عدد سری نهفت استاز آن درهای دوزخ نیز هفت است

چنان کز ظلم شد دوزخ مهیابهشت آمد همیشه عدل را جا

جزای عدل، نور و رحمت آمدسزای ظلم، لعن و ظلمت آمد

ظهور نیکویی در اعتدال استعدالت جسم را اقصی کمال است

مرکب چون شود مانند یک چیزز اجزا دور گردد فعل و تمییز

بسیط الذات را مانند گرددمیان این و آن پیوند گردد

نه پیوندی که از ترکیب اجزاستکه روح از وصف جسمیت مبراست

چو آب و گل شود یکباره صافیرسد از حق بدو روح اضافی

چو یابد تسویت اجزای ارکاندر او گیرد فروغ عالم جان

شعاع جان سوی تن وقت تعدیلچو خورشید و زمین آمد به تمثیل

خلاصه

هوش مصنوعی: شاعر در این شعر به اهمیت چهار اصل اخلاقی "عدالت"، "حکمت"، "عفت" و "شجاعت" اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که فردی که به این صفات متصف شود، دارای روح و دل آگاهی است. حکیم کسی است که کلام و کردار او یکی است و از انسان‌های بی‌خود و احمق دور است. عفت به شخص کمک می‌کند که شهوت را کنترل کرده و ذلت و تکبر را از خود دور کند. شاعر می‌فرماید که عدالت باید اساس زندگی انسان باشد و هر نوع ظلمی از آن دور است. اخلاق نیکو در اعتدال وجود دارد و انسان باید از افراط و تفریط دوری گزید. عدالت به عنوان یک اصل مهم، سبب می‌شود که فرد از میان این دو طرف افراط و تفریط، در مسیر درست حرکت کند. در نهایت، شاعر بر این نکته تأکید می‌کند که عدالت و اعتدال، موجب کمال انسان و نور و رحمت می‌شود، در حالی که ظلم و بی‌عدالتی به عذاب و تاریکی می‌انجامد. انسان با داشتن صفات نیکو و اعتدال، می‌تواند به کمال برسد و از حیات خود بهره‌مند شود.