بخش ۴ - گفتار اَندر آفرینشِ مَردُم

وزن: فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)۱۵ بیت

چو زین بُگذَری مَردُم آمد پَدیدشد این بَندها را سَراسَر کِلید

سَرش راست بَر شُد چو سَروِ بُلَندبه گفتارْ خوب و خِرَدْ کار بَند

پذیرندهٔ هوش و رای و خِرَدمَر او را دَد و دام فَرمان بَرَد

زِ راهِ خِرَد بِنگَری اَندکیکه مَردُم به مَعنی چه باشَد یکی

مگر مَردُمی خیره خوانی هَمیجز این را نشانی نَدانی هَمی

تو را از دو گیتی بَر آوَرده‌اَندبه چَندین میانچی بِپَروَردِه‌اَند

نُخُستینِ فِطرَت پَسینِ شُمارتویی خویشتَن را به بازی مَدار

شِنیدَم زِ دانا دِگرگونه زینچه دانیم رازِ جَهان آفرین

نِگَه کُن سَرانجامِ خود را ببینچو کاری بیابی اَز این بِه گُزین

به رَنج اَندر آری تَنَت را رَواستکه خود رَنج بُردن به دانش سِزاست

چو خواهی که یابی زِ هَر بَد رَهاسَر اَندر نَیاری به دامِ بَلا

نِگه کُن بِدین گُنبدِ تیزگَردکه دَرمان اَزوی اَست و زویَست دَرد

نه گَشت‌ِ زَمانه بِفَرسایَدَشنه آن رَنج وُ تیمار بِگزایَدَش

نه از جُنبش آرام گیرَد هَمینه چون ما تَباهی پَذیرَد هَمی

اَز او دان فُزونی اَز او هَم شُماربَد و نیک نَزدیکِ او آشکار

خلاصه

پس از آفرینشِ جانوران، نوبت به پیدایشِ «انسان» رسید که کلیدِ رمزگشایِ تمامِ قفل‌های هستی است. او بر خلافِ دیگر جانداران، سرش را همچون سروی بلند افراشته نگه می‌دارد، سخنِ نیکو می‌گوید و خرد را به کار می‌بندد؛ و چون پذیرنده‌ی هوش و رای است، تمامِ دد و دام فرمان‌بردارِ اویند. اگر از دریچه‌ی خرد و حقیقت بنگری، درخواهی یافت که انسان تنها یک نام نیست، بلکه گلِ سرسبدِ آفرینش است که از پیوندِ نیروهای جهانِ مینوی و مادی پرورش یافته است. بدان که گرچه انسان در ترتیبِ زمانیِ خلقت، آخرین موجودی بود که پا به عرصه نهاد، اما در نیتِ خداوند، نخستین و برترین هدفِ آفرینش بود؛ پس تو ای انسان، قدرِ خود را بدان و گمان مبر که بیهوده و برای بازی آفریده شده‌ای. اکنون که جایگاهِ والای خود را شناختی، به عاقبتِ کار بیندیش و بهترین راه را برگزین. رواست که تنِ خود را برای کسبِ دانش و آگاهی به رنج افکنی، چرا که تنها راهِ رهایی از دامِ بلاها، دانایی است. به این گنبدِ گردان و آسمانِ تیزرو نگاه کن که شادی و غم، و درد و درمان از گردشِ اوست؛ آسمانی که بر خلافِ جسمِ ما هرگز پیر و فرسوده نمی‌شود، دمی آرام نمی‌گیرد و تباهی نمی‌پذیرد، اما حسابِ روزگار و فزونی و کاستیِ ما در گردشِ او نهان است.