بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم

وزن: فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)۲۵ بیت

از آغاز باید که دانی دُرُستسِرِ مایه یی گوهَران از نُخُست

که یَزدان زِ ناچیز چیز آفریدبِدان تا توانایی آرَد پَدید

سِرِ مایه یی گوهران این چهاربَرآوَرده بی‌رَنج و بی‌روزگار

یکی آتشی بَر شُده تابناکمیانْ آب و باد از بَرِ تیره خاک

نخُستین که آتش به جُنبش دَمیدزِ گرمیش پَس، خُشکی آمد پَدید

و زان پَس زِ آرام سَردی نُمودزِ سَردی هَمان باز، تَری فُزود

چو این چار گوهَر، به جای آمدندزِ بَهرِ سِپَنجی سَرای، آمدند

گُهرها، یِک اَندر دِگَر ساختهزِ هَر گونه، گَردن بَراَفراخته

پَدید آمد این گُنبدِ تیز رَوشگفتی نماینده یی نَو به‌ نَو

اَبَر دَه و دو هَفت شُد کَدخُدایگرفتند هَر یِک، سزاوار، جای

دَرِ بَخشش و دادن، آمد پَدیدببخشید دانا چُنان، چون سَزید

فلک‌ها، یِک اَندر دِگَر ، بَسته شُدبِجُنبید چون کار پیوسته شُد

چو دریا و، چون کوه و، چون دَشت و راغزَمین شُد به کِردارِ روشَن چراغ

بِبالید کوه ، آب‌ها بَر دَمیدسَرِ رُستَنی، سویی بالا کشید

زمین را بُلندی نَبُد جایگاهیکی مَرکزی تیره بود و سیاه

ستاره بَر او، بَرشِگِفتی نُمودبه خاک اَندرون، روشنایی فُزود

هَمی بَر شُد آتش، فُرود آمد آبهَمی گَشت گِردِ زمین، آفتاب

گیاه رُست با چَند گونه درختبه زیر اَندر آمد، سَران‌شان زِ بَخت

بِبالَد نَدارد جُز این، نیرویینپویَد چو پویَندگان، ، هَر سویی

و زان پَس چو جُنبَنده، آمد پَدیدهمه رُستَنی، زیرِ خویش آورید

خور و خواب و آرام، جوید هَمیو زان زندگی کام جوید هَمی

نه گویا زَبان وُ نه جویا خِرَدزِ خاک و زِ خاشاک تَن پَروَرَد

نَداند بَد و نیکِ فرجامِ کارنخواهد از او بَندگی کِردگار

چو دانا تَوانا بُد و دادگَراز ایرا نکرد ایچ پنهان هنر

چُنین است فَرجامِ کارِ جَهاننَداند کسی آشکار و نهان

خلاصه

برای شناختِ جهان، باید نگاهی به سرآغازِ هستی انداخت و دانست که پروردگارِ متعال، برای آنکه قدرت و تواناییِ بی‌نظیرش را آشکار سازد، هستی را از نیستی پدید آورد و موجودات را از هیچ خلق کرد. خداوند در آغاز، چهار گوهرِ اصلیِ هستی یعنی آتش، آب، باد و خاک را بدون رنج و بی‌نیاز از گذشتِ زمان آفرید. آتشی تابناک و گرم پدید آمد و در کنارِ آب و باد و خاکِ تیره جای گرفت تا از آمیزشِ گرمی و سردی و خشکی و تری، جهانِ مادی شکل بگیرد. پس از آن، گنبدِ گردانِ آسمان را برافراشت که پیوسته در چرخش است و هر دم شگفتیِ تازه‌ای می‌نماید؛ ستارگان و سیارات را در آن جای داد و بر هر کدام وظیفه‌ای نهاد تا چرخِ روزگار به گردش درآید. در پیِ جنبشِ آسمان، زمین که پیش از آن مرکزی تیره و تاریک بود، چون چراغی روشن شد. کوه‌ها سر به آسمان ساییدند، چشمه‌ها و رودها جاری شدند و گیاهان و درختان گوناگون از دلِ خاک روییدند. گیاهان تنها نیرویِ بالندگی و رشد دارند و همچون دیگر جانداران توانِ حرکت و پویایی ندارند، اما پس از آن‌ها، نوبت به آفرینشِ «جانوران» رسید که از گیاهان برترند. جانوران که توانِ حرکت دارند، تمامِ گیاهان را زیرِ سلطه‌ی خود گرفتند؛ آن‌ها می‌خورند، می‌خوابند و آسایش می‌جویند و تمامِ بهره‌شان از زندگی همین لذت‌های جسمانی است. باید دانست که این جانوران، زبانِ گویا و خردِ جویا ندارند و تنها به پرورشِ جسمِ خاکی مشغول‌اند؛ از همین رو، پایانِ کار (نیکی و بدی) را نمی‌دانند و خداوند نیز از آن‌ها انتظارِ بندگی و پرستش ندارد. این نظمِ شگفت‌انگیز نشان می‌دهد که آفریدگار، هم تواناست و هم دادگر، و هیچ هنری را در آفرینش پنهان نکرده است، هرچند که کسی از رازهایِ نهانِ این جهان به تمامی آگاه نیست.