(۱۰) حکایت سلطان محمود با دیوانه

وزن: مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)۱۳ بیت

در آن ویرانه شد محمود یک روزیکی دیوانه‌ای را دید پر سوز

کلاهی از نمد بر سر نهادهبد و نیک جهان بر در نهاده

بر او چون فرود آمد زمانیتو گفتی داشت اندوه جهانی

نه یک لحظه سوی سلطان نظر کردنه از اندوه خود یک دم گذر کرد

شهش گفتا که چه اندوه داریکه گویی بر دلت صد کوه داری

زبان بگشاد مرد از پردهٔ رازکه ای پرورده در صد پردهٔ ناز

گرت هم زین نمد بودی کلاهیترا بودی درین اندوه راهی

ولیکن در میان پادشاییچه دانی سختی و درد جدایی‌؟

که مومی با عسل خفته به‌صد نازنه از آتش خبر دارد نه از گاز

ولی هرگه که از وی شمع سازندز سوز‌َش روشنی‌ِ جمع سازند

چو اشک از آتش آید افسر اوبداند آنچه آید بر سر او

تو هم این دم نه‌ای از خویش آگاهولی آن دم که برگیرندت از راه

به‌هر یک یک نفس روشن بدانیکه مُرده بوده‌ای در زندگانی

خلاصه

هوش مصنوعی: در این شعر، محمود به یک دیوانه برخورد می‌کند که غم زیادی بر دل دارد. دیوانه با کلاهی از نمد به زندگی نگاه می‌کند و بی‌هیچ توجهی به اطراف، تنها در غم و اندوه خود غرق است. محمود از او می‌پرسد که چه اندوهی دارد که این‌گونه غمبادش گرفته است. دیوانه پاسخ می‌دهد که اگر او هم در موقعیت پادشاهی بود، متوجه رنج و سختی‌ها نمی‌شد. او به مقایسه‌ی خود و مومی که در عسل خوابیده می‌پردازد و می‌گوید که مومی از گرما و سختی‌ها بی‌خبر است و تنها وقتی متوجه می‌شود که شمعی از او ساخته شود و سپس می‌فهمد چه بر او می‌گذشته است. در پایان دیوانه اشاره می‌کند که آدمی باید در زندگی‌اش از خود آگاه باشد و درک کند که شاید در حالت ناآگاهی زندگی می‌کند.